Dadansoddiad llenyddol ac astudiaeth faes gan Meira Shakespear
Y gerdd
Gwelais y Gwanwyn araf |
 |
| Gwelais yr Haf yn galw allan dy faneri gwyllt a rhoi it lawnder ffurf, nes oeddit fel brenhines falch yn hawlio'r prynhawnau i gyd, a'r haul yn suddo i esmwythyd dy fynwes. |
 |
| Gwelais yr Hydref dolurus yn sychu'r clwyfau yn dy ddail, a'th adael ym mwlch y machlud yn delpyn fflamgoch, a'th boenau'n gweiddi'n uchel. |
 |
| Heddiw mae'r Gaeaf ar dy war ac nid oes dim cuddiedig mwy; diosgwyd dy ddillad bob pilyn a gwêl y llygaid manwl dy golfenni a'th geinciau hagr, a thithau'n druan diymadferth yn gywilydd i gyd. |
 |
W. Rhys Nicholas. |
|
Dadansoddiad
Y mae canolbwyntio ar union eiriau awdur yn help i gofio a deall ei waith. Dyma pam y mae gofyn i chi DDYFYNNU ymadroddion a llinellau yma a thraw
Yn y gerdd hon, mae'r bardd yn sôn am y newid
mewn coeden dros flwyddyn.
Mae'r pedwar tymor yn cyfateb i bedwar cyfnod mewn bywyd, gan ddechrau gyda
llawenydd ieuenctid a gorffen gyda hacrwch a thristwch henaint – ein
hoes ni yw blwyddyn y goeden. Mae'n ddiddorol cymharu’r gerdd â "Saith
Oedran Gŵr" William Shakespeare, lle ceir yr un syniad o deithio
o'r crud i lan y bedd.
Darllenwch y darn bythgofiadwy hwnnw, neu gwrandewch ar
rywun yn ei ddarllen.
Efallai mai’r gwrthgyferbyniad rhwng gogoniant y goeden yn yr haf a’i thrueni yn y gaeaf yw pwynt mwyaf bythgofiadwy’r gerdd. Mae’n ddiddorol sylwi fod y bardd yn dewis gorffen mewn anobaith du yn hytrach na thrwy edrych ymlaen at adfywiad y goeden pan ddaw’r gwanwyn, er mai dyna drefn anochel natur.
1 Yn y pennill cyntaf, gwelwn
y goeden yn y Gwanwyn, pan yn araf bach mae bywyd yn dychwelyd
gyda geni'r
dail. Mae'r dail yn dweud wrth bawb fod bywyd yn ailgychwyn, ac
mae'r bardd yn dweud eu bod |
| DYF__________________________________________________ |
| ..... cymhariaeth addas iawn gan mai dyma un ffordd sicr o wybod fod babi bach newydd wedi ei eni mewn tŷ. Sonia'r bardd am y cyffro mae'r goeden yn ei roi iddo yntau yn y llinellau |
| DYF__________________________________________________ |
| __________________________________________________ |
2 Nesaf, daw'r Haf, a gwelir y goeden yn urddasol a hardd fel |
| DYF__________________________________________________ |
| Dyma gymhariaeth arall drawiadol dros ben, gan fod y goeden wedi ei gwisgo'n foethus, gyda baneri brenhinol, yn teyrnasu dros bopeth o’i chwmpas. Dyma'r cyfnod pan mae'r goeden ar ei gorau, yn ei gogoniant, yn gryf, yn llwyddiannus ac yn brydferth. |
3 Yn hwyrach mewn canol oed,
daw salwch yn amlach i boeni llawer o bobl, a felly hefyd yn hanes
y goeden.
Daw'r Hydref â newid difrifol yn ei hymddangosiad; mae
hi fel petai'n heneiddio a dirywio. Mae'r dail yn newid lliw,
ac mae'r bardd yn gweld coch y dail fel gwaed o glwyfau. Ni cheir
gwaed a chlwyfau fyth heb deimlo poen, a dywed fod y goeden yn
dioddef |
| DYF__________________________________________________ |
4 Yn y pennill olaf, gwelwn
y goeden yn nhymor y Gaeaf, ar ddiwedd oes y flwyddyn, heb ddail
i'w chuddio
na'i haddurno. (Llwydda llawer gwraig i edrych yn ddeniadol yn
ei henaint mewn dillad hardd a chwaethus, ond gallai’r stori
fod yn wahanol o’i gweld yn noethlymun!) Personolir y Gaeaf
fel rhywun sy'n dal y goeden yn ei afael didrugaredd: |
| DYF__________________________________________________ |
| Collodd y goeden ei gwisg hardd |
| DYF__________________________________________________ |
| ac fel unrhyw berson sy'n cael ei ddal yn noeth, mae'n |
| DYF__________________________________________________ |
| Pan ddaw henaint, ni ellir cuddio gwir gyflwr truenus y goeden fwy nag y gellir cuddio'r gwir am ein beiau ni. |
Astudiaeth faes Agor ein llygaid i’r hyn sydd o’n cwmpas, boed yn naturiol neu o waith llaw dyn, yw un o swyddogaethau llenyddiaeth – ein harwain i ganfod gwirioneddau elfennol am y byd ac amdanom ni ein hunain. Weithiau, bydd dehongliad personol yr awdur yn taro tant, ond ar brydiau eraill, yn ennyn adwaith cwbl groes. Y mae’r ddau ymateb yr un mor werthfawr a dilys – y mae rhaid i bob unigolyn ganfod y byd o’i gwmpas yn ei ffordd bersonol ei hun. |
 |
Ar ôl deall ac astudio’r gerdd, ewch i chwilio am unrhyw goeden gollddail– mewn gardd neu barc, ar ganol cae, wrth ochr ffordd, yn unrhyw le.
Cadwch lygad ar eich dewis goeden trwy gydol blwyddyn
- gwyliwch sut mae hi’n newid o wythnos i wythnos, o fis i fis
- cadwch gofnod o hyn i gyd
- meddyliwch am ansoddeiriau, am gymariaethau a throsiadau addas
- cymerwch luniau ohoni â chamera neu gwnewch frasluniau ohoni.
Ar ddiwedd blwyddyn gron, astudiwch eich hargraff o hynt a helynt eich coeden, a meddyliwch am y pwyntiau canlynol:
Sut ydych chi’n canfod y goeden – yn yr un ffordd â Rhys Nicholas, neu mewn rhyw ffordd arall?
Ai cyfnod ffresni a gobaith ydy ieuenctid i chi?Ydy lliwiau’r hydref yn sôn wrthych chithau am friwiau a phoen?
Ydyn nhw’n sôn am rywbeth arall, efallai?Beth am y gaeaf – ydych chi o’r un farn â’r bardd ac yn gweld y goeden yn ddiymadferth a hagr neu yn – beth?
Ydy henaint yn golygu anobaith a cholli urddas yn eich golwg chi?
Yn awr, lluniwch CHI gerdd eich hun am flwyddyn y goeden – ac os
mynnwch,
am einioes dyn.
Dewiswch y mydr a’r ffurf sydd yn apelio atoch. Cerdd benrhydd ydy un Rhys Nicholas, ond un sydd yn perthyn i’r traddodiad telynegol gan ei bod yn:
- gryno
- wedi ei seilio ar brofiad syml
- yn cyflwyno ymateb y bardd i’r profiad hwnnw.
Hoffech chi weld eich cerdd yn cael ei
chyhoeddi ar wefan Gwaith Maes neu
efallai gan fudiad amgylcheddol arall?Os felly, gyrrwch eich gwaith atom ni
(gweler y wefan am y cyfeiriad golygyddol)
a bydd yn bleser mawr gennym drefnu hynny.
