Yn yr erthygl wreiddiol (Rhifyn 12) defnyddiwyd Afon Ceiriog i enghreifftio nodweddion afon. I hwyluso’r gwaith o ail-gyflwyno ar y we, defnyddiodd y golygydd Afon Lledr yn hytrach nag Afon Ceiriog oherwydd ei lleoliad mwy cyfleus i gymryd lluniau newydd.

MAP AROLWG ORDNANS Landranger 125 Yr Wyddfa

GWEITHGAREDD 1 - Cyflwyniad i Afon Lledr

Lleoliad: mae Afon Lledr yn rhan o fasn draeniad (gweler isod)
Afon Conwy yng Ngwynedd.
1
 Defnyddiwch atlas i ddod o hyd i leoliad yr afon.
2
 Lluniwch fap syml i ddangos lleoliad y ddwy afon a rhai o brif
afonydd eraill Cymru e.e. Dyfrdwy, Mawddach, Hafren, Taf a Theifi
3
 Disgrifiwch leoliad Afon Lledr e.e. y tarddle, cyfeiriad y llif,
trefi neu bentrefi ar hyd ei thaith/chwrs a’r cymer ag Afon Conwy
(gweler isod am y termau hyn ac am unrhyw rai eraill dieithr.)

Geirfa ddaearyddol dŵr (Defnyddiwch eiriadur yn ôl yr angen.)
Mae’r geiriau mewn cromfachau yn fwy tafodieithol ond yr un mor ddilys.

Tirffurfiau (nodweddion tirlun)

cwm, dyffryn, (ystrad) ystum, ystumllyn cymer, cydlif
afon, gwely _ , llif _ ,
cwrs _ , llwybr _ 		geirw (rapids)
silt		 dôl, gorlifdir
cors, mign, siglen
rhaeadr, (sgwd, pistyll) sianel llyn
llechwedd, llethr, (tyle) moryd nant, ffrwd, llednant
tarddle, tarddell, llygad
 aber ceunant
basn draeniad gwahanfa ddŵr  
     

Gwaith afon – proses ac effaith

erydu ystumio, dolennu
gorlifo llifo
cludo, cario dyddodi, gollwng
draenio  

Nodweddion dynol

cored
argae
cronfa (ddŵr)

 

Gall gwahanfa ddŵr fod yn hawdd ei chanfod fel crib neu gefnen amlwg rhwng dau fasn draeniad e.e. Moel Druman [cyfeirnod 672476] lle mae’r dŵr i’r gogledd yn rhan o fasn draeniad Afon Lledr tra mae’r dŵr i’r de yn cyfrannu at Afon Dwyryd. Gall hefyd fod yn ddarn eang o dir dinodwedd lle mae llwybr y dŵr yn gymhleth ac yn anodd ei ddilyn (gweler yr enghraifft isod.)

Mae’r llun isod yn dangos Llynnau’r Cŵn (A) [cyfeirnod 662487], Llyn Edno (B)
[cyfeirnod 662497] a tharddle Afon Cwm Edno (C) [cyfeirnod 667 501

Mae’r dŵr o Lynnau’r Cŵn a Llyn Edno
yn cyfrannu at Afon Edno, llednant o fewn basn draeniad Afon Glaslyn sydd â’i haber ym Mhorthmadog ac felly’n gwagio i Fae Ceredigion.

Mae Afon Cwm Edno yn tarddu o’r gors 150m i’r gogledd o Lyn Edno ac yn ymuno ag Afon Lledr sydd yn rhan o fasn draeniad Afon Conwy ac felly’n gwagio i Fae Lerpwl.

 

 


GWEITHGAREDD 2 - Dilyn yr Afon

MAP AROLWG ORDNANS Landranger 115 Yr Wyddfa

Lluniau o rannau allweddol o daith Afon Lledr o’i tharddle i’w chymer ag Afon Conwy.

Tarddle – ucheldir garw, corsiog
uwchben Blaenau Dolwyddelan
Cyfeirnod: 683494		 Sianel yr afon ger Dolwyddelan
Cyfeirnod: 745526
   
Ystumiau ar un o lednentydd Afon
Lledr. (Sylwch ar yr hen gorlannau.)
Cyfeirnod: 701492		 Cymer Afon Lledr ac Afon Conwy.
Mae Afon Lledr yn llifo o’r dde.
Cyfeirnod: 798543

 

A Cymharwch y lluniau â’r map gan ystyried y pwyntiau canlynol:
1 Sianel yr afon – y “toriad” yn y tir a grëwyd ganddi, ei lled,
cyfeiriad y llif, a phatrwm ei llwybr - troellog, ystumiog.
2 Y tir o gwmpas sianel yr afon ac uwchben llawr y dyffryn – uchder,
ansawdd ac ongl y llechweddau, defnydd o’r tir.
3 Nodweddion dynol ardal yr afon – ffyrdd, aneddiadau,melinau dŵr

 

 

 

B Dewiswch afon yn eich hardal chi , defnyddiwch y map
perthnasol a chymharwch y safleoedd â safleoedd cyffelyb
Afon Lledr.

 

GWEITHGAREDD 3 - Arolwg o afon __________________