| Wrth feddwl am fyd natur a bywyd gwyllt, rhaid cofio am y rhan honno o’r blaned sydd yn wlyb. Mae 70% o arwyneb y blaned dan y cefnforoedd
– dim ond 3% o’r dŵr ar y ddaear sydd yn groyw.
| Mae’r cefnforoedd yn bwysig iawn i fywyd economaidd y Deyrnas Unedig |
| |
- cludo nwyddau mewn llongau
- cael mwynau a physgod
- teithio a hamddena
- amddiffyn y wlad
- cael gwared o wastraff a charthion |
Gan fod llawer o ddiwydiant a threfi ar lan y môr, mae’n syndod ein bod yn trin y tir a’r môr ar wahân yn hytrach nag fel un amgylchedd cyfan.
Mae’n amlwg fod angen meddwl yn fwy gofalus am ein gweithgareddau ar y môr a sut maen nhw’n effeithio ar y cefnforoedd. Mae gwyddonwyr yn credu fod rhwng 5 a 10 miliwn o rywogaethau gwahanol yn byw yn y môr a dim ond tua 2 filiwn ar y tir.
| Rydym mewn perygl o golli cyfoeth o fywyd trwy anghofio amdano a chamdrin moroedd y byd. Mae rhaid defnyddio’r moroedd yn fwy cynhaliol a chofio eu bod yn bwysig o ran |
| |
- rheoli hinsawdd y byd
- y cylch dŵr
- gwaith arbrofol gwyddonwyr
- cylch bywyd y blaned |
| Rhai o’r peryglon i’r môr y mae dynion yn gyfrifol amdanyn nhw: |
1. |
gwastraff plastig yn cydio mewn creaduriaid neu mae adar
y môr yn bwyta digon o ddarnau bychain yn lle wyau pysgod
ac felly maen nhw’n marw. |
2. |
olew o lanhau tanciau llongau yn dod ag olew i’r glannau
yn gyson. Nid trychinebau tanceri ydy’r brif broblem. |
3. |
draenio aberoedd i adeiladu arnyn nhw neu eu llygru
gan afonydd budr yn bygwth cadwyni bwyd pwysig. |
Mae nifer o adar y môr yn treulio’r rhan fwyaf o’u bywyd ar y môr gan ddefnyddio ynysoedd a chlogwyni’r arfordir i nythu a magu cywion.
Dau o’r adar hyn yw’r pâl a’r hugan.
Isod cewch ddau weithgaredd i’w gwneud yn y dosbarth fel gwaith dilynol i waith maes neu waith ar thema’r môr. Os na fedrwch drefnu i’r plant weld yr adar eu hunain, yna gallant gywain gwybodaeth o gyfeirlyfrau neu o wefannau priodol e.e. www.rspb.org
Gweithgaredd 1
YR HUGAN A’R PÂL
Gweithiwch mewn parau neu grwpiau bach arall.
Mae pob un o’r brawddegau hyn yn sôn am yr hugan neu am y pâl.
Casglwch y rhai sydd yn disgrifio’r hugan i golofn A a’r rhai sydd yn disgrifio’r pâl i golofn B. [Os ydych chi’n gweithio ar y cyfrifiadur, defnyddiwch adnodd “torri a gludo” i symud y brawddegau.]
| A. Yr hugan (Saesneg: gannet) |
B. Y pâl (Saesneg: puffin) |
| Dim ond ar Ynys Gwales (Grassholm) mae hwn yn nythu yng Nghymru |
Mae’r pâl yn nythu ar Ynys Môn,
ym Mhen Llŷn ac ar ynysoedd Sir Benfro. |
 |
 |
 |
| |
|
| |
1. Mae ganddo adenydd 2 fetr ar draws.
2. Mae esgyrn y pen yn gryf iawn.
3. Mae’r pig yn lliwgar iawn yn ystod y tymor nythu.
4. Mae’n gallu plymio i’r môr o 50 metr.
5. Mae ganddo adenydd byr.
6. Mae ganddo sachau aer yn ei wddf i leihau’r sioc wrth daro’r dŵr.
7. Mae’n nythu mewn tyllau ar ben clogwyni.
8. Mae’r nyth wedi ei wneud o wymon a phlanhigion fel arfer.
9. Erbyn diwedd Awst mae wedi gadael ei nyth.
10. Mae’r pig yn agor yn llydan i ddal nifer o bysgod ar y tro.
11. Ei enw gwyddonol Lladin yw Sula bassana.
12.
Ei enw gwyddonol Lladin yw Fratercula arctica. |
Gweithgaredd 2
CYLCH MAETHIAD
Gweithiwch ar eich pen eich hun neu mewn grŵp. Cysylltwch y llun gyda’r disgrifiad cywir ohono. Ar ôl gwneud hyn, lluniwch gadwyn fwyd gyda phopeth wedi ei gysylltu i lun o’r haul.
|
